“स्वातंत्र्योत्तरप्रमुखवैयाकरणानां
व्यक्तित्वकृतित्वयोरध्ययनम्”
श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य व्याकरणशाखाऽन्तर्गताय
विद्यावारिधि-उपाधये प्रस्तुत:
शोधप्रबन्ध: – The Thesis
"A Study of the Personality and Works of Post-Independence Prominent Grammarians"
Submitted to Shree Somnath Sanskrit University, Veraval for the Award of Degree of Doctor of Philosophy (Ph.D.)
श्री सोमनाथ संस्कृत यूनिवर्सिटी
राजेन्द्रभवनमार्ग:, बिरलामन्दिरसमीपम्, वेरावल-गुजरातम् (भारतम्) – 362265
www.sssu.ac.inप्रो. विनोद कुमार झा
व्याकरणविभागाध्यक्ष:
निदेशक: पी.जी. विभाग
श्रीसोमनाथसंस्कृतविश्वविद्यालय:, वेरावलम्
विजेन्द्र कुमार शर्मा
सहायकाचार्य:
सेठरंगलालकोठारीराजकीयमहाविद्यालय:
राजसमंद - राजस्थानम्
शोधप्रबन्ध परिचय एवं उद्देश्य
स्वातंत्र्योत्तर काल (1947 पश्चात)
1947 ईस्वी के पश्चात् संस्कृत व्याकरणशास्त्र की परंपरा में जो अभूतपूर्व परिवर्तन एवं नए सिद्धांतों का विकास हुआ, उनका सर्वांगीण अनुशीलन इस शोध का मुख्य आधार है।
व्यक्तित्व एवं कृतित्व
आधुनिक युग के मूर्धन्य व्याकरण आचार्यों के जीवन-परिचय, उनकी रचनाओं, भाषाई योगदान तथा सिद्धान्त-कौमुदी, अष्टाध्यायी टीकाओं में उनके अद्वितीय योगदान का मूल्यांकन।
प्रामाणिक साक्षात्कार
10 प्रमुख जीवित/समकालीन वैयाकरण आचार्यों का प्रत्यक्ष साक्षात्कार लेकर व्याकरणशास्त्र की वर्तमान दिशा और दशा पर अमूल्य प्रमाण संकलित किए गए हैं।
शोधप्रबन्धस्य षड् अध्यायाः (6 Chapters)
प्रत्येक अध्याय का संक्षिप्त विवरण तथा PDF डाउनलोड की सुविधा
प्रथमोऽध्यायः : उपोद्घातः एवं ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
Chapter 1: Historical Background & Introduction of Post-Independence Sanskrit Grammar
मुख्य बिन्दु: स्वातन्त्र्योत्तर भारत में संस्कृत व्याकरण की स्थिति, प्राचीन परंपरा और आधुनिक विकास का समन्वय, अनुसन्धान के प्रमुख उद्देश्य एवं कार्यपद्धति का निरूपण।
द्वितीयोऽध्यायः : प्रमुख वैयाकरणों का जीवनवृत्त
Chapter 2: Biographies and Life Sketches of Modern Grammarians
मुख्य बिन्दु: स्वतंत्रता के पश्चात व्याकरण क्षेत्र में अमूल्य योगदान देने वाले ऋषिकल्प आचार्यों का जीवन-वृत्त, उनकी शिक्षा, गुरु-परंपरा तथा सम्मान।
तृतीयोऽध्यायः : प्रमुख व्याकरण ग्रन्थों का कृतित्व अनुशीलन
Chapter 3: Analytical Study of Major Grammatical Works & Commentaries
मुख्य बिन्दु: नवीन शोधग्रन्थों, सिद्धान्तकौमुदी की आधुनिक टीकाओं, महाभाष्य-विमर्श तथा अष्टाध्यायी-व्याख्या ग्रन्थों का सूक्ष्म साहित्यिक एवं व्याकरणिक मूल्यांकन।
चतुर्थोऽध्यायः : वैयाकरणों के दार्शनिक एवं भाषाई दृष्टिकोण
Chapter 4: Philosophical and Linguistic Perspectives of Grammarians
मुख्य बिन्दु: वाक्यपदीय, स्फोटवाद एवं शब्दब्रह्म की अवधारणाओं पर स्वातंत्र्योत्तर आचार्यों के मौलिक विचार तथा भाषा-विज्ञान से उसकी तुलना।
पञ्चमोऽध्यायः : १० साक्षात्कृतानाम् आचार्याणां मतानां समीक्षा
Chapter 5: Critical Review of Interviews of 10 Scholar Grammarians
मुख्य बिन्दु: साक्षात्कृत १० वैयाकरण आचार्यों द्वारा व्यक्त किए गए अभिमतों, शंका-समाधानों एवं पाणिनीय परंपरा के आधुनिक प्रयोगों का विस्तृत विश्लेषण।
षष्ठोऽध्यायः : उपसंहारः एवं भविष्यद्-दृष्टिः
Chapter 6: Conclusion, Findings & Future Scope of Research
मुख्य बिन्दु: सम्पूर्ण शोधकार्य का निष्कर्ष, व्याकरण शिक्षण में आधुनिक तकनीक का उपयोग, तथा भावी अनुसन्धानकर्ताओं के लिए अनुशंसित विषय।
साक्षात्कृताः वैयाकरणाचार्याः ( Scholar Interviews)
शोधकार्य हेतु प्रत्यक्ष साक्षात्कार प्राप्त प्रमुख व्याकरण विद्वान
श्री कृष्णचन्द्रशर्मा
प्रो विष्णुकांतपाण्डेय
डॉ. दयारामदास:
प्रो.श्रीधरमिश्र: